Między urzędem a szkołą

Źródła pozametrykalne w genealogii – czego można dowiedzieć się z Topograficzno-statystycznego informatora dla rejencji gdańskiej z 1869 roku oraz Wykazu szkół prowincji Prus Zachodnich z 1887 roku.

Badania genealogiczne nie ograniczają się wyłącznie do ksiąg metrykalnych. Cenne informacje o przodkach można odnaleźć także w źródłach pozametrykalnych, takich jak urzędowe informatory czy zestawienia instytucji. Na przykładzie „Topograficzno-statystycznego informatora dla rejencji gdańskiej” oraz „Wykazu szkół prowincji Prus Zachodnich z 1887 roku” można zobaczyć, jak wiele szczegółów dotyczących życia naszych przodków da się z nich wydobyć.

Topograficzno-statystyczny informator rejencji gdańskiej z 1869 roku.

Publikacja wydana przez Królewski Rząd w Gdańsku stanowi cenne źródło wiedzy o strukturze administracyjnej i społecznej regionu w drugiej połowie XIX wieku. Drukiem i wydawnictwem zajęła się oficyna R. W. Kafemanna w 1869 roku.

Informator dostępny jest online w zasobach Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej.
Aby go odnaleźć, można skorzystać z wyszukiwarki na stronie:
👉 https://kpbc.umk.pl  – wpisując hasło Topographisch-statistisches Handbuch

lub przejść bezpośrednio do publikacji:
👉 https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/56315/edition/67127?language=en 

Co zawiera publikacja?

Część 1: Wykaz miejscowości okręgu administracyjnego Gdańsk

Pierwsza część publikacji obejmuje szczegółowy wykaz miejscowości wchodzących w skład rejencji gdańskiej, uporządkowany według powiatów. Zestawienie prezentuje się następująco:

I. powiat kościerski (s. 1–33; 304 miejscowości),
II. powiat gdański wiejski (s. 34–66; 371 miejscowości),
III. powiat gdański miejski (s. 67–69; 17 miejscowości),
IV. powiat elbląski (s. 70–95; 259 miejscowości),
V. powiat kartuski (s. 96–139; 468 miejscowości),
VI. powiat malborski (s. 140–165; 168 miejscowości),
VII. powiat wejherowski (s. 166–197; 406 miejscowości),
VIII. powiat starogardzki (s. 198–227; 291 miejscowości).

Jakie informacje zawiera opis miejscowości?

Każda miejscowość została opisana według jednolitego schematu, obejmującego m.in. dane demograficzne, administracyjne, wyznaniowe i podatkowe.

Przykład: Bysewo (s. 35)

Bysewo (wraz z Firogą) było majątkiem szlacheckim o powierzchni 2113,40 morgów.

W opisie znajdziemy następujące informacje:

• ludność: 493 osoby (30 ewangelików, 463 katolików),
• zabudowa: 38 budynków mieszkalnych,
• przynależność administracyjna: powiat gdański wiejski,
• okręg administracyjno-policyjny: Gdańsk-Miasto,
• okręg wojskowy (Landwera): Gdańsk,
• okręg sądowy: Królewski Sąd Miejski i Powiatowy w Gdańsku,
• okręg urzędu rozjemczego: Matarnia,
• parafie: ewangelicka – Przyjaźń, katolicka – Matarnia,
• okręg szkolny: Klukowo,
• okręg pocztowy: Żukowo,
• odległość od miasta powiatowego: 2 mile,
• podatek gruntowy: 218 talarów 13 srebrnych groszy 4 fenigi,
• podatek od budynków: 27 talarów 8 srebrnych groszy,
• podatek klasowy: 164 talary 15 srebrnych groszy,
• podatek przemysłowy: 30 talarów.

Dodatkowo odnotowano, że od 1807 roku Bysewo należało do intendentury w Oliwie.

Część druga: Przegląd miejscowości według okręgów administracji policyjnej, sądowych, parafialnych, szkolnych, pocztowych, urzędów rozjemczych oraz okręgów batalionów Landwehry.

A. Przegląd miejscowości według okręgów administracji policyjnej

I. Powiat kościerski (s. 231)

1. majątki rycerskie z własną administracją policyjną,
2. okręg Królewskiego Urzędu Domenalnego w Kościerzynie,
3. okręg Królewskiego Urzędu Domenalnego w Skarszewach,
4. administracje policyjne leśne,
5. administracje policyjne miejskie,
6. administracje policyjne o szczególnym statusie.

II. Powiat gdański (wiejski) (s. 232)

1. majątki rycerskie i dobra z własną administracją policyjną,
2. samodzielne dobra, wsie szlacheckie oraz inne miejscowości z własną administracją,
3. Urząd Domenalny w Tczewie,
4. Urząd Domenalny w Sobowidzu,
5. Urząd Domenalny w Sopocie,
6. Królewski Wiejski Urząd Policyjny w Gdańsku,
7. administracja policyjna połączonych szpitali św. Ducha i św. Elżbiety,
8. administracja policyjna nadleśnictwa w Oliwie.

III. Powiat elbląski (s. 234)

1. majątki rycerskie z własną administracją policyjną,
2. Urząd Domenalny w Elblągu,
3. Urząd Domenalny w Nowym Dworze Gdańskim,
4. administracja policyjna w Stolinie,
5. Królewska Administracja Domen w Krzewinach,
6. magistrat w Tolkmicku.

IV. Powiat kartuski (s. 235)

1. majątki rycerskie z własną administracją policyjną,
2. Urząd Domenalny w Kartuzach,
3. Urząd Domenalny w Szymbarku,
4. Urząd Domenalny w Kościerzynie,
5. obszar królewskich majątków leśnych: Kartuzy,
6. obszar królewskich majątków leśnych: Mirachowo,
7. obszar królewskich majątków leśnych: Jodłowno,
8. obszar królewskich majątków leśnych: Philippi.

V. Powiat malborski (s. 237)

1. majątki rycerskie z własną administracją policyjną,
2. Urząd Domenalny w Malborku,
3. Urząd Domenalny w Nowym Dworze Gdańskim,
4. magistrat w Malborku,
5. magistrat w Nowym Stawie.

VI. Powiat wejherowski (s. 238)

1. majątki i dobra z własną administracją policyjną,
2. Urząd Domenalny w Wejherowie,
3. Urząd Domenalny w Sopocie.

VII. Powiat starogardzki (s. 239)

1. majątki rycerskie oraz samodzielne obszary dworskie z własną administracją policyjną,
2. Urząd Domenalny w Starogardzie,
3. Urząd Domenalny w Tczewie,
4. Urząd Domenalny w Pelplinie i Gniewie,
5. Urząd Policyjny Leśno-Domenalny w Osiecznej,
6. Urząd Policyjny Leśno-Domenalny w Drewniaczkach,
7. obszar majątku leśnego: Przewodnik,
8. obszar majątku leśnego: Okoniny,
9. obszar majątku leśnego: Pelplin,
10. obszar majątku leśnego: Błędno,
11. obszar majątku leśnego: Kaliska,
12. magistrat w Starogardzie,
13. magistrat w Tczewie.

Przykład informacji:

II. Powiat gdański (wiejski)

1. majątki rycerskie z własną administracją policyjną

W ramach powiatu gdańskiego (wiejskiego) wyszczególniono majątki rycerskie oraz dobra posiadające własną administrację policyjną. Łącznie było ich 49, zamieszkałych przez 9178 mieszkańców (s. 232).

Do tej kategorii należały m.in. następujące miejscowości: Arciszewo, Będzieszyn, Bąkowo, Bysewo, Borkowo, Borzęcin, Czerniewo, Domachowo, Lniska, Gołębiewo Wielkie, Gołębiewo Średnie, Gołębiewo Małe, Goszyn, Wiślina, Jankowo Gdańskie, Kaczki, Kiełpino Górne, Kiełpino Małe, Kleszczewo Wielkie, Kleszczewo Małe, Kłobuszewo, Kokoszki, Łaguszewo, Ełganowo, Leźno, Lisewiec, Miłobądz, Mokry Dwór, Nenkowo, Dziewięć Włók, Otomin, Prędzieszyn, Rekcin, Rościszewo, Rotmanka, Rusocin, Żuławka, Zaskoczyn, Łostowice, Świńcz, Żelisławki, Smęgorzyn, Straszyn, Sulmin, Ulkowy, Wojanowo, Zakrzewko oraz Zakoniczyn.

B. Przegląd miejscowości według okręgów sądowych

W tej części publikacji zestawiono miejscowości według przynależności do okręgów sądowych w obrębie poszczególnych powiatów.

I. Powiat kościerski (s. 241)

1. okręg delegatury sądowej w Kościerzynie,
2. okręg komisji sądu powiatowego w Skarszewach,
3. okręg Królewskiego Sądu Powiatowego w Starogardzie.

II. Powiat gdański (wiejski) (s. 242)

Do okręgu sądowego Królewskiego Sądu Miejskiego i Powiatowego w Gdańsku należą wszystkie miejscowości z wyjątkiem Ełganowa (należy do okręgu królewskiej komisji sądu powiatowego w Skarszewach), Leźna oraz Lnisk (należących do okręgu królewskiego sądu powiatowego w Kartuzach).

III. Powiat elbląski (s. 242)

1. okręg Królewskiego Sądu Powiatowego w Elblągu,
2. okręg delegatury sądu powiatowego w Nowym Dworze Gdańskim.

IV. Powiat kartuski (s. 243)

1. okręg Królewskiego Sądu Powiatowego w Kartuzach,
2. okręg Królewskiego Sądu Powiatowegou w Kościerzynie.

V. Powiat malborski (s. 244)

1. okręg Królewskiego Sądu Powiatowego w Malborku,
2. okręg Królewskiej Powiatowej Deputacji Szkolnej w Nowym Dworze Gdańskim.

VI. Powiat wejherowski (s. 245)

1. Królewski Sąd Powiatowy w Wejherowie,
2. Królewska deputacja sądu powiatowego w Pucku.

VII. Powiat starogardzki (s. 247)

1. Królewski Sąd Powiatowy w Starogardzie,
2. przy królewskiej komisji sądu powiatowego w Tczewie.

C. Zestawienie miejscowości według parafii

I. Powiat kościerski (s. 248)
Parafie katolickie i ewangelickie

II. Powiat gdański (wiejski) (s. 250)
I. Parafie ewangelickie: Gdańsk, Żuławy Gdańskie, Nowa Karczma, Gdańsk Wyżyny
II. Parafie katolickie: Gdańsk, Tczew, Żuławki, Malbork

Przykład zawartości informacyjnej: Dekanat gdański z parafiami. (s. 252)

Matarnia: Bysewo, Czaple, Klukowo, Kokoszki, Kiełpino Górne, Kiełpinek, Matemblewo, Smęgorzyno. Liczba parafian: 1.806

III. Powiat elbląski (s. 253)
Parafie katolickie i ewangelickie.

IV. Powiat kartuski (s. 255)
I. Parafie ewangelickie: Wejherowo-Kartuzy, Gdańsk Wyżyny, Kościerzyna-Starogard, Bytów, Lębork
II. Parafie katolickie: Dekanat Gdańsk, Dekanat Mirachowo

Przykład zawartości informacyjnej: Dekanat gdański z parafiami. (s. 256)

Matarnia: Banino, Barniewice, Borowiec. Liczba parafian: 325

Przykład zawartości informacyjnej: Dekanat Mirachowski (s.257).

Sierakowice: Bącka Huta, Bukowo, Ciechomie, Leśnictwo Bącka Huta, Kamienica Królewska, Kamienicka Huta (osada należąca do Kamienicy Szlacheckiej), Kamienicki Młyn, Kokwino z Nowalczyskiem, Leszynki (osada należąca do Kamienicy Szlacheckiej), Liśniewo, Łączki, Mojusz, Mojuszewska Huta, Paczewo, Pałubice, Przylesie, Puzdrowo, Załakowo, Sierakowice, Strzeszewo, Szopa, Tuchlino, leśniczówka Wygoda, majątek Wygoda. Liczba ludności: 3.995

V. Powiat malborski (s. 258)
I. Parafie ewangelickie: Malbork (Stare Pole), Kwidzyn
II. Parafie katolickie: Malbork, Sztum, Cyganek

VI. Powiat wejherowski (s. 259)
Parafia ewangelickie: Superintendentura w Gdańsku
Parafia katolickie: Dekanat Puck, Dekanat Mirachowo

VII. Powiat starogardzki (s. 263)
Parafia ewangelickie: Borzechowo, Kwidzyn, Chojnice, Pruszcze Gdański
Parafia katolickie: Gniew, Nowe, Skarszewy, Świecie, Starogard Gd., Tuchola

D. Zestawienie miejscowości według okręgów szkolnych

I. Powiat kościerski (s. 267)
Szkoły ewangelickie i katolickie oraz szkoły poza powiatem, do których przypisane są miejscowości z powiatu.

II. Powiat gdański (wiejski) (s. 269)
Szkoły ewangelickie i katolickie.

Przykład zawartości informacyjnej: Szkoły katolickie.

Klukowo: Bysewo, Klukowo, Owczarnia. Liczba dzieci: 131

III. Powiat elbląski (s. 272)
A. Miasta: szkoły ewangelickie i katolickie.
B. Obszary wiejskie: szkoły ewangelickie i katolickie.

IV. Powiat kartuski (s. 274)
Szkoły ewangelickie i katolickie, szkoły położone poza powiatem oraz miejscowości nieprzypisane do żadnej szkoły.

Przykład zawartości informacyjnej: Szkoły katolickie. (s. 276)

Szopa: Bącka Huta, Bukowo, Leśnictwo Bącka Huta, Leszynki (osada należąca do Kamienicy Szlacheckiej), Łączki, Mojusz, Mojuszewska Huta, Paczewo, Przylesie, Szopa, leśniczówka Wygoda, majątek Wygoda. Liczba dzieci: 204

V. Powiat malborski (s. 277)
Szkoły ewangelickie, katolickie oraz szkoły mieszane (symultaniczne).

VI. Powiat wejherowski (s. 279)
Szkoły ewangelickie i katolickie.

VII. Powiat starogardzki (s. 281)
Szkoły ewangelickie i katolickie, szkoły mieszane oraz szkoły miejskie.

E. Zestawienie miejscowości według okręgów doręczeń pocztowych

I. Powiat kościerski (s. 285)
II. Powiat gdański (wiejski) (s. 286)

Przykład zawartości informacyjnej: Powiat gdański (wiejski) (s. 287).

Żukowo z Bysewem, Czaple, Lniska, Kokoszki, Leźno, Rębiechowo, Smęgorzyno, Firoga (Bysewo)

III. Powiat elbląski (s. 287)
IV. Powiat kartuski (s. 288)
V. Powiat malborski (s. 289)
VI. Powiat wejherowski (s. 290)
VII. Powiat starogardzki (s. 292)

F. Zestawienie miejscowości według okręgów rozjemczych (sądów polubownych)

I. Powiat kościerski (s. 293)
II. Powiat gdański (wiejski) (s. 294)

Przykład zawartości informacyjnej: Powiat gdański (wiejski) (s. 294).

Matarnia: Bysewo, Czaple, Klukowo, Kiełpino Górne, Kiełpinek, Kokoszki, Matarnia, Nenkowo, Otomin, Piecki,  Smęgorzyno, Sulmin

III. Powiat elbląski (s. 295)
IV. Powiat kartuski (s. 296)
V. Powiat malborski (s. 297)
VI. Powiat wejherowski (s. 298)
VII. Powiat starogardzki (s. 299)

G. Zestawienie miejscowości według okręgów batalionów Landwehry

I. Powiat kościerski (s. 301)
Wszystkie miejscowości powiatu należą do:
4 kompanii 1 batalionu (Wejherowo) 8 Pomorskiego Pułku Piechoty nr 61.

II. Powiat gdański (wiejski) (s. 301)
Wszystkie miejscowości powiatu należą do:
3 kompanii 1 batalionu (Gdańsk) 8 Wschodniopruskiego Pułku Landwehry nr 45.
4 kompanii 1 batalionu (Gdańsk) 8 Wschodniopruskiego Pułku Landwehry nr 45 – w tym m.in.: Bysewo z Firogą oraz Trzema Nortami, Emaus, Karczemki, Kiełpino Górne, Klukowo, Kokoszki, Matarnia, Nenkowo, Orunia, Rębiechowo, Zakoniczyn.

III. Powiat miejski Gdańsk (s. 302)
Wszystkie miejscowości powiatu należą do:
1 i 2 kompanii 1 batalionu (Gdańsk) 8 Wschodniopruskiego Pułku Landwehry nr 45.

IV. Powiat elbląski (s. 302)
Wszystkie miejscowości powiatu należą do:
1 i 2 kompanii 1 batalionu (Malbork) 8 Wschodniopruskiego Pułku Landwehry nr 45.

V. Powiat kartuski (s. 303)
Wszystkie miejscowości powiatu należą do:
3 kompanii 1 batalionu (Wejherowo) 8 Pomorskiego Pułku Landwehry nr 61.

VI. Powiat malborski (s. 303)
Wszystkie miejscowości powiatu należą do:
3. kompanii 2. batalionu (Malbork) 8. Wschodniopruskiego Pułku Landwehry nr 45.

VII. Powiat wejherowski (s. 303)
Wszystkie miejscowości powiatu należą do:
1 kompanii 1 batalionu (Wejherowo) 8. Pomorskiego Pułku Landwehry nr 61.
1 kompanii 1 batalionu (Puck) 8. Pomorskiego Pułku Landwehry nr 61.

H. Przegląd królewskich nadleśnictw

I. Inspekcja leśna Gdańsk (s. 305)

1. Rewir leśny Pelplin ze Stolinem: powierzchnia 18 297 mórg.
2. Rewir leśny Drewniaczki: powierzchnia 30 164 mórg.
3. Rewir leśny Wirty: powierzchnia 28 194 mórg.
4. Rewir leśny Otomin: powierzchnia 37 510 mórg.
5. Rewir leśny Błędno: powierzchnia 33 002 mórg, w tym 13 825 mórg w Rejencji Kwidzyn.
6. Rewir leśny Osieczna: powierzchnia 33 738 mórg.

II. Inspekcja leśna Gdańsk (s. 305)

1. Rewir leśny Sobowidz: powierzchnia 19 461 mórg.
2. Rewir leśny Philippi (nadleśnictwo Kościerzyna): powierzchnia 23 932 mórg.
3. Rewir leśny Jodłowno: powierzchnia 21 435 mórg.
4. Rewir leśny Kartuzy: powierzchnia 31 115 mórg.
5. Rewir leśny Mirachowo: powierzchnia 28 069 mórg.
6. Rewir leśny Oliwa: powierzchnia 28 885 mórg. Obwody: Matemblewo, Owczarnia, Gołębiewo, Witomino, Dębowa, Kielno (leśniczówka), Głodowo. Kasa leśna w Sopocie.
7. Rewir leśny Piekiełko (nadleśnictwo Gniewowo): powierzchnia 28 159 mórg.
8. Rewir leśny Darzlubie: powierzchnia 35 140 mórg.

I. Wykaz urzędów należących do działu administracji podatków pośrednich, znajdujących się w okręgu regencyjnym Gdańsk, wraz z zakresem ich działania

Królewskie Prowincjonalne Dyrektorium Podatkowe w Gdańsku (s. 307)
Zakres działania: rejencje Gdańsk i Kwidzyn. Podlegały mu następujące urzędy:

A. Główny Urząd Celny w Gdańsku
Zakres działania: miasto Gdańsk, ok. 6/7 powiatu gdańskiego (wiejskiego), ok. 4/5 powiatu kartuskiego oraz cały powiat wejherowski. Podlegały mu w obrębie rejencji gdańskiej: podrzędny urząd podatkowy w Świętym Wojciechu, Kartuzach, Wrzeszczu, Wejherowie oraz Pucku.

B. Główny Urząd Podatkowy w Elblągu
Zakres działania: powiaty Elbląg i Malbork oraz z rejencji kwidzyńskiej powiat Sztum.

Podlegały mu w obrębie rejencji gdańskiej: podrzędny urząd podatkowy w Malborku i Nowym Dworze Gdańskim oraz kasa podatkowa w Tolkmicku.

C. Główny Urząd Podatkowy w Starogardzie Gdańskim
Zakres działania: powiaty Starogard i Kościerzyna (w całości), ok. 1/7 powiatu gdańskiego, ok. 1/5 powiatu kartuskiego oraz w rejencji kwidzyńskiej powiaty Chojnice i Człuchów (w całości), a także część powiatu kwidzyńskiego położona na lewym brzegu Wisły. Podlegały mu w obrębie rejencji gdańskiej: podrzędny urząd podatkowy w Kościerzynie, Tczewie oraz Skarszewach.

Rejestr alfabetyczny do spisu miejscowości okręgu rejencyjnego Gdańsk

Ostatnia sekcja tej części opracowania zawiera rejestr alfabetyczny miejscowości (s. 309).

Układ materiału odpowiada nagłówkom tabeli:

• Nazwy miejscowości
• Powiat
• Nr porządkowy
• Strona

Przykład: Bysewo – powiat gdański (wiejski), nr 14, s. 35.

Część trzecia: Informacje statystyczne jako dodatek do statystyczno-topograficznego wykazu miejscowości okręgu regencyjnego Gdańsk.

Spis treści części trzeciej – statystycznej (s. 333):

A. Wielkość i podział okręgu administracyjnego.
B. Ludność (stan ludności i ruch naturalny, urodzenia i zgony, małżeństwa, migracje).
C. Stosunki gospodarcze (handel, gospody i szynki).
D. Instytucje wspierające komunikację (transport) (koleje, telegrafy, poczta, szosy).
E. Kasy oszczędnościowe i instytucje kredytowe.
F. Ubezpieczenia (ubezpieczenia przeciwpożarowe).
G. Opieka nad ubogimi (zapisy (legaty) na cele dobroczynne).
H. Szkolnictwo i sprawy oświatowe
I. Zakłady sanitarne (opieka zdrowotna)
K. Administracja gminna
L. Administracja państwowa (finanse, administracja policyjna, sądownictwo).

Przykład zawartości informacyjnej:

Struktura ludności wg wyznania – rejencja gdańska (1867) (s. 3)

Zmarli wg wieku – rejencja gdańska (1865-1867) (s. 7)

Zmarli wg przyczyny zgonu – rejencja gdańska (1865-1867) (s. 8)

Migracje (napływ i odpływ ludności) – rejencja gdańska (1865-1867) (s. 9)

Adnotacja pod tabelą: Emigracja kierowała się w większości do Ameryki Północnej.

________________________________________________________________________

Wykaz szkół prowincji Prus Zachodnich z 1887 roku

Publikacja stanowi szczegółowe zestawienie szkół prowincji Prus Zachodnich. Obejmuje ona informacje dotyczące miejscowości szkolnych, urzędów pocztowych oraz przynależności parafialnej. Zawiera także dane o liczbie klas, nauczycieli i uczniów w poszczególnych szkołach, a ponadto informacje o patronach i lokalnych inspektorach szkolnych. W części szczegółowej uwzględniono również nauczycieli i nauczycielki wraz z danymi osobowymi, takimi jak imię i nazwisko, wyznanie, data urodzenia, miejsce wykształcenia oraz rok egzaminu. Opracowanie składa się z trzech części oraz jednego dodatku.

Autorem i wydawcą publikacji był Bernhard Pompetzki, nauczyciel szkoły miejskiej w Świeciu nad Wisłą.
Gdańsk, Wydawnictwo i druk A. W. Kafemann, 1887.

Publikacja jest dostępna online w zasobach Staatsbibliothek zu Berlin.

Można wejść bezpośrednio do publikacji:

👉 https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN735611815 

Przykład zawartości informacyjnej: Lokalni inspektorzy szkolni, Sulęczyno (s. 9)

Sulęczyno: Bober, pastor w Chmielnie; Döring, pastor w Mirachowie; Grünholz, pastor w Sianowie; Kittelmann, powiatowy inspektor szkolny; Kochanowski, pastor w Parchowie.

Część druga
Publiczne szkoły ludowe, średnie itp. w Prusach Zachodnich uporządkowane według okręgów inspekcji szkolnych.

Uwaga wstępna: Szkoły każdego okręgu inspekcji szkolnej są podane w porządku alfabetycznym. Kolejność pozostałych danych przy każdej szkole jest niemal zawsze następująca: miejscowość szkolna, liczba klas, wyznaniowy charakter szkoły, liczba nauczycieli i uczniów; stacja pocztowa, parafia; lokalny inspektor szkolny, organ prowadzący szkołę. Imię i nazwisko nauczyciela lub nauczycielki, wyznanie, data urodzenia, miejsce przygotowania zawodowego, rok egzaminu.

Dla oszczędności miejsca stosuje się skróty:
a – poczta,
b – parafia,
c – lokalny inspektor szkolny,
d – organ prowadzący szkołę.

A. Rejencja gdańska (796 szkół)

Przykład zawartości informacyjnej: Klukowo (s. 21)

Klukowo: 3-klasowa szkoła symultaniczna (wyznaniowo mieszana), 3 nauczycieli, 179 uczniów.

Poczta: Oliwa. Parafia: Matarnia (katolicka), Oliwa (ewangelicka). Lokalny inspektor szkolny: pastor Łysakowski w Matarni. Organ prowadzący szkołę: rząd i właściciel dóbr von Bissau.

1. Nauczyciel główny Paweł Schultz, katolik, ur. 26 czerwca 1859, seminarium w Kościerzynie w 1879 r.
2. Nauczyciel Emil Rieck, ewangelik, ur. 20 czerwca 1866, seminarium w Malborku w 1886 r.
3. Nauczyciel Otto Wichmann, katolik, ur. 3 czerwca 1864, seminarium w Kościerzynie w 1885 r.

Przykład zawartości informacyjnej: Kokoszki (s. 22)

Kokoszki: 1-klasowa szkoła katolicka, 1 nauczyciel, 67 uczniów.

Poczta: Żukowo. Parafia: Matarnia. Lokalny inspektor szkolny: powiatowy inspektor szkolny. Organ prowadzący szkołę: właściciel majątku ziemskiego Rümker w Kokoszkach.

Nauczyciel: Franciszek Jagielski, katolik, ur. 10 sierpnia 1857, seminarium w Grudziądzu w 1878 r.

Przykład zawartości informacyjnej: Matarnia (s. 22)

Matarnia: 1-klasowa szkoła ewangelicka, 1 nauczyciel, 50 uczniów.

Poczta: Oliwa. Parafia: Matarnia. Lokalny inspektor szkolny: pastor Łysakowski w Matarni. Organ prowadzący szkołę: rząd oraz właściciel majątku w Matarni.

Nauczyciel: Emil Kammratowski, katolik, ur. 28 marca 1858, seminarium w Grudziądzu w 1879 r.

Przykład zawartości informacyjnej: Rębiechowo (s. 22)

Rębiechowo: 3-klasowa szkoła katolicka, 2 nauczycieli, 183 uczniów.

Poczta i parafia: Żukowo. Lokalny inspektor szkolny: właściciel majątku Bölke w Czaplach. Organ prowadzący szkołę: rząd.

1. Nauczyciel główny Feliks Richert, katolik, ur. 30 maja 1848, egzamin komisji (nauczycielski) zdany w 1869 r.
2. Nauczyciel Antoni Szymański, katolik, ur. 11 lutego 1861, seminarium w Kościerzynie w 1881 r.

B. Rejencja kwidzyńska (1.230 szkół)

Część trzecia

A. Seminaria oraz instytucje przygotowawcze dla nauczycieli (s. 149)

1. Kościerzyna – Królewskie katolickie seminarium nauczycielskie; otwarte 4.12.1866 jako eksternat, od 1.05.1878 internat. 3 klasy, 75 wychowanków. W 1886: 19 absolwentów. Jedna klasa jednoklasowa i jedna 3-klasowa szkoła ćwiczeń. 7 nauczycieli. Dyrektor: radca teologiczny Rosentreter (wcześniej w Pelplinie). Stanowisko I nauczyciela chwilowo nieobsadzone. Nauczyciele: Herm. Wölke, Block, Knaak i Pelz. Pomocnik: Lange (jednocześnie nauczyciel szkoły ćwiczeń).
2. Debrzno (Frydland)- Królewskie ewangelickie seminarium nauczycielskie; założone 1.10.1864.
3. Grudziądz – Królewskie katolickie seminarium nauczycielskie; założone 1.09.1816.
4. Lubawa – Królewskie ewangelickie seminarium nauczycielskie; założone 1.07.1874.
5. Malbork – Królewskie ewangelickie seminarium nauczycielskie; założone 27.09.1812.
6. Radzyń Chełmiński – Królewski katolicki zakład preparandów; założony 15.04.1878.
7. Starogard Gdański – Królewski ewangelicki zakład preparandów; założony jako prywatny 11.11.1872, od 1.07.1875 państwowy.
8. Tuchola – Królewskie katolickie seminarium nauczycielskie; założone 31.03.1873

B. Gimnazja, progimnazja, realne gimnazja, realne progimnazja, szkoły realne i wyższe szkoły obywatelskie (s. 150)

1. Kościerzyna – Progimnazjum (wyznaniowo mieszane), utrzymywane jako instytucja powiatowa.
2. *Chełmno – Królewskie katolickie gimnazjum; założone przez króla Fryderyka Wilhelma III dla ludności polskojęzycznej, otwarte 3 sierpnia 1837.
3. *Chełmno – Królewskie progimnazjum realne (parytetowe); założone 9 lutego 1867, w 1879 uznane przez państwo, a w 1885 przejęte przez państwo.
4. *Gdańsk – Królewskie gimnazjum; otwarte jesienią 1876.
5. *Gdańsk – Miejskie ewangelickie gimnazjum; założone 13 czerwca 1558.
6. *Gdańsk – Realne gimnazjum św. Piotra i Pawła, istniało już w 1547 jako szkoła łacińska; od 1862 jako szkoła realna I stopnia.
7. *Gdańsk – Realne gimnazjum św. Jana. Założone jako szkoła realna 13 października 1847, wcześniej (od 1552) szkoła łacińska.
8. *Gdańsk – Akademia Handlowa. Założona 2 lipca 1832 (fundacja Kabruna). Nadzór sprawuje urząd starszyzny kupieckiej.
9. *Tczew – Parytetowe progimnazjum realne; miejskie. Otwarte 1 kwietnia 1876, uznane przez państwo 27 września 1880.
10. *Elbląg – Królewskie ewangelickie gimnazjum; założone w 1536, od 1847 państwowe.
11. *Elbląg – Miejskie realne gimnazjum; otwarte 3 kwietnia 1837.
12. *Debrzno – Miejskie progimnazjum (wyznaniowo mieszane); otwarte 1 października 1872 jako realne progimnazjum, uznane przez państwo jako progimnazjum 10 marca 1883.
13. *Grudziądz – Królewskie ewangelickie gimnazjum; powstało w 1831 jako miejska wyższa szkoła obywatelska, w 1859 przekształcone w szkołę realną II stopnia, a następnie w gimnazjum. Uznane przez państwo 18 sierpnia 1866, od Wielkanocy 1874 pod patronatem królewskim.
14. *Jankowo Gdańskie – Instytut szkolno-wychowawczy fundacji Conradiego; ewangelickie realne progimnazjum z internatem. Założone 28 listopada 1794 przez Karla Friedricha von Conradi.
15. *Chojnice – Królewskie katolickie gimnazjum; powstało z kolegium jezuickiego (zał. 1620, reaktywowane 1773). Jako gimnazjum katolickie działa od 1815.
16. *Wałcz – Królewskie katolickie gimnazjum; założone w 1672 przez jezuitów. Założone, następnie w 1823 przekształcone w progimnazjum, a 25 września 1855 ponownie otwarte jako pełne gimnazjum.
17. *Lubawa – Miejskie progimnazjum (wyznaniowo mieszane); otwarte 13 października 1873, założone przez mieszkańców Lubawy zrzeszonych w „towarzystwie szkolnym”. Od 1875/76 instytucja miejska, od 7 kwietnia 1879 uznana przez państwo.
18. *Malbork – Królewskie ewangelickie gimnazjum; otwarte 10 października 1860, od 1 stycznia 1874 państwowe.
19. *Malbork – Miejska szkoła rolnicza; otwarta 15 kwietnia 1875, od 1878 uznana przez państwo.
20. *Kwidzyn – Królewskie ewangelickie gimnazjum; istnieje od XIII w., jako gimnazjum od 1813.
21. *Nowe nad Wisłą – Miejskie progimnazjum (wyznaniowo mieszane); założone 1 października 1858 w Skarszewach, przeniesione w 1868 do Nowego. Od 1874 uznane przez państwo.
22. *Wejherowo – Królewskie katolickie gimnazjum; otwarte 15 października 1857 jako progimnazjum, a 24 czerwca 1861 przekształcone w pełne gimnazjum.
23. Pelplin – Biskupie progimnazjum „Collegium Marianum”; założone jako szkoła domowa 27 stycznia 1836; pod zarządem generalnego wikariatu.
24. *Prabuty – Miejskie ewangelickie realne progimnazjum („szkoła Webera”); założone w 1870, od 25 sierpnia 1881 uznane przez państwo.
25. *Świecie – Królewskie progimnazjum (wyznaniowo mieszane); otwarte 12 października 1876, założone jako instytucja miejska przez „towarzystwo wspierania szkół”; od 20 czerwca 1881 uznane przez państwo, od 1884 królewskie.
26. *Starogard Gdański – Królewskie gimnazjum Fryderyka; założone 8 kwietnia 1880, od 1 kwietnia 1881 państwowe, od 24 marca 1884 z pełnymi uprawnieniami.
27. *Brodnica – Królewskie gimnazjum; otwarte 19 maja 1873, od 31 marca 1874 pełne gimnazjum.
28. *Toruń – Królewskie ewangelickie gimnazjum z oddziałem realnym. Założone 8 marca 1568; od 1861 obie szkoły połączone.
29. Nowy Dwór Gdański – Miejska wyższa szkoła dla dziewcząt (w okręgu inspekcji szkolnej Nowy Dwór Gdański) założona 18 października 1870.

Przypis: Szkoły oznaczone gwiazdką (*) mają prawo wystawiania świadectw uprawniających do jednorocznej służby wojskowej (po ukończeniu sekundy – II klasy).

Przykład zawartości informacyjnej: Pelplin (s. 154)

Pelplin. Biskupie progimnazjum „Collegium Marianum”; zostało założone jako tzw. szkoła katedralna 27 stycznia 1836 r. i pozostaje pod zarządem wikariatu generalnego. Do tej pory zakład nie posiada żadnych uprawnień państwowych.

• 8 klas oraz 1 klasa przygotowawcza, 248 uczniów.
• Opłata za internat i naukę wynosi dla uczniów mieszkających w zakładzie 210 marek; uczniowie dochodzący płacą 48 marek czesnego.
• 12 nauczycieli (10 duchownych i 2 nauczycieli elementarnych).
• Dyrektor: Mich. Sieg, od 1865 r., ur. 16 listopada 1832 r.
• Nauczyciele duchowni: dr Morawski, Grabiszewski, Kujot, Rąbca, Jan Zieliński, Lange, Wierzbowski, Ruchniewicz (dyrygent chóru katedralnego, zarazem nauczyciel śpiewu i muzyki).Dr Fryndrychowicz.
• Nauczyciele elementarni: Jankowski (zarazem nauczyciel gimnastyki), Lipiński.

C. Zakłady dla głuchoniemych i niewidomych (s. 155)

1. Królewska Dolina w Gdańsku Wrzeszczu – Prowincjonalny Zakład dla Niewidomych im. Wilhelma i Augusty; założony 26 marca 1879 r., otwarty 1 lipca 1886 r.
2. Malbork – Prowincjonalny zakład dla głuchoniemych; założony 1 kwietnia 1833 r., od 13 marca 1863 r. funkcjonuje jako samodzielna instytucja.
3. Człuchów – Prowincjonalny zakład dla głuchoniemych; założony w grudniu 1873 r., a w październiku 1882 r. przejęty przez prowincję.

D. Wyższe szkoły żeńskie i szkoły prywatne (s. 155)

1. Kościerzyna – Fundacja św. Marii. Wyższa katolicka prywatna szkoła żeńska z seminarium nauczycielskim i internatem
2. Biskupiec – Prywatna szkoła żeńska prowadzona przez pannę Klarę Wohlfromm.
3. Wąbrzeźno – Prywatna szkoła żeńska prowadzona przez pannę Laurę von Ann.
4. Dzierzgoń – Prywatna szkoła żeńska prowadzona przez pannę Luchs.
5. Chełmno – Prywatna szkoła żeńska prowadzona przez pannę Pupke.
6. Gdańsk – Szkoła Wiktorii (Viktoriaschule). Miejska wyższa szkoła żeńska z seminarium nauczycielskim; od 1821 r. miejska, wcześniej prywatna.
7. Gdańsk – Wyższe prywatne szkoły żeńskie
8. Gdańsk – Szkoły prywatne przygotowujące do szkół żeńskich i wyższych
9. Tczew – miejska ewangelicka wyższa szkoła żeńska; założona 13 kwietnia 1863, od 22 kwietnia 1884 miejska.
10. Tczew – Prywatna szkoła żeńska panny Grams; oraz szkoła panny Gonsiorowski.
11. Elbląg – Miejska wyższa szkoła żeńska i seminarium nauczycielskie; otwarta 22 października 1852, od 13 października 1879 połączona z seminarium.
12. Elbląg – Prywatna szkoła żeńska panny Brauser; oraz szkoła panny M. Nesselmann.
13. Iława Pruska – Prywatna szkoła żeńska pani Goldbach.
14. Golub-Dobrzyń – Prywatna szkoła żeńska panny Raffel.
15. Grudziądz – Miejska ewangelicka wyższa szkoła żeńska; otwarta 21 października 1844.
16. Grudziądz – Prywatna szkoła żeńska panny Augustin.
17. Grudziądz – Prywatna szkoła pani Koenen.
18. Grudziądz – Prywatna szkoła panny Squarhomius.
19. Chojnice – Miejska, międzywyznaniowa wyższa szkoła żeńska; otwarta 1 sierpnia 1879.
20. Krajenka – Prywatna szkoła żeńska przy parafii Rhode.
21. Wałcz – Wyższa prywatna szkoła żeńska, 4 klasy; kierowniczka panna B. Göde.
22. Chełmno – Wyższa szkoła żeńska panny M. Liebling; założona 1872.
23. Malbork – Miejska ewangelicka wyższa szkoła żeńska z seminarium nauczycielskim; założona 1852.
24. Kwidzyn – Miejska wyższa i średnia szkoła żeńska oraz seminarium nauczycielskie; założone 1857.
25. Kwidzyn – Wyższa prywatna szkoła żeńska panny A. Kohli; założona 1871.
26. Nowe Miasto Lubawskie – Wyższa prywatna szkoła żeńska panny A. Sieg.
27. Wejherowo – Wyższa prywatna szkoła żeńska pani Posselt.
28. Wejherowo – Szkoła panny Quandt.
29. Radzyń Chełmiński – Prywatna szkoła żeńska panny Bonin.
30. Prabuty – Wyższa prywatna szkoła żeńska panny Klara Schilin; założona 1873.
31. Człuchów – Prywatna szkoła żeńska panny A. Schulz.
32. Skarszewy – Prywatna szkoła żeńska panny Benzemer.
33. Świecie – Miejska wyższa szkoła żeńska; założona 12 października 1876.
34. Świecie – Prywatna szkoła żeńska / przygotowawcza panny Ottilie Behmer.
35. Świecie – Prywatna szkoła żeńska / przygotowawcza panny Martha Mallon.
36. Starogard Gdański – Prywatna szkoła żeńska panny von Bizzki.
37. Brodnica – Wyższa prywatna szkoła żeńska panny Dochhorn.
38. Sztum – Prywatna szkoła żeńska panny Laudien.
39. Toruń – Miejska wyższa szkoła żeńska; otwarta 1 listopada 1820, połączona z seminarium.
40. Toruń – Wyższa prywatna szkoła żeńska z internatem; otwarta jesienią 1873.
41. Toruń – Szkoła zawodowa dla kobiet prowadzona przez panią Bürde.
42. Tuchola – Wyższa szkoła żeńska.
43. Więcbork – Prywatna szkoła żeńska panny Stampehl.

Ostatnie sekcje publikacji zawierają spisy alfabetyczne:

A. miejscowości (s. 161)

B. osób (s. 172).

Pomorskie Towarzystwo Genealogiczne