Bajka kociewska

Bernard Janowicz urodził się dnia 23 lipca 1908 roku w Starogardzie Gdańskim. Z bogactwem folkloru swojego regionu Bernard Janowicz zetknął się już w dzieciństwie, w domu rodzinnym, gdzie jego matka, Anastazja z domu Meske, opowiadała dzieciom kociewskie bajki i legendy. Oddział gdański Zrzeszenia Kaszubsko – Pomorskiego zaproponował opublikowanie bajek. W ten sposób powstał zbiorek „Bajki kociewskie”, z którego to zbioru pochodzi zamieszczona poniżej bajka pt. „O kozie rogaty”. Twórczość Bernarda Janowicza ma przede wszystkim walor ludowego autentyzmu, zawierają, bowiem opis bogatej w archaizmy gwary kociewskiej.

Bernard Janowicz zmarł 15 sierpnia 2003 roku w wieku 95 lat.

 

O kozie rogaty

Jedan chłop i kobjéta zawdy chcieli mniéć koza, bo óni srodze lubili psić kozie mléko ( a kozie mléko zdrowo psić). Toteż haleli óni sobie taka mała kózka. A że w chléwie było jeszczy za zimno, to mnieli ta kózka w kuchni i dawali ji mléka i chleba, a na noc okryweli jó kodrami, żeby ji było ciepło. I tak ta kózka u nich mniała dobrze i chwatko rosła, i dostała rogi, i tedy już musiała jiść do chléwa, a tam ji sia wcale nie wjidziało. I tera óna pokazała, co potrafsi za zbytki wyprawiać.

Jak kobjéta do ni przyszła z psiciam i postawjiła ji kubełek, to koza go przewaliła dnam do góry, wlazła na kubełek i meczy: – Me-e daj jeszczee-e-e. – I tak óna durcham te swoje fochy wystwarzała. To ji fartuch poderła, to jó pobodła, a jednégo razu to jó tak rogami w dupsko buznyła, że wlejciała óna na dźwérki i so cała grulka podrapała, i od tego razu kobjéta wiancy do kozy z psiciam nie szła.

Chłop nic nie mówjił, jano poszukał gruby knupel, wlaz do chléwa i stanół przed kozó, a koza stoji na kubełku i: – M-e-e-e co tera j-e-e-e, ty z knuplam do mnie-e-e? – A chłop jano cicho sobie mówji: – Mniandzy rogi i koza je dót. – I buch kozie knuplam mniandzy rogi. A koza jeno me-e-e-e zrobjiła i z kubełka sia zwaliła.

Chłop chwatko wzión koza na pukel, zaniós do kuchni i położył na szymel, wzión knyp i zaczyna koza zez skóry obdziérać i soló pociérać. Naraz mu sia zachciało coś, wetchnył kozie w łucho knyp i lejciał z buksami na dwór. A koza tera ożyła (bo ón jó tym knuplam jano ogłuszył) i wstała, zlazła zez szymla i poszła szukać chłopa na dwór. I lejci óna, i podskakuje, i sia wérci, bo ji tan tyłek pod łogónkam szczypsie od ty soli co chłop ji go poter. I szła óna nad parowam i skaka, tam i nazat, na dół i do góry.

A w parowie w ziamni jéż mniał swoja chałupka i kład sia już do spania, ale ón był ciekawy i sia pyta: – Chto tam tupce po moji chałupce? –

A koza na to:

Ja koza rogata
Na póły obderta
Soló poterta
Móm w łuchu knyp
Chto do mnie przyńdzie
Tego ryp, ryp, ryp.

A jeż na to:

Ja jéż
Móm kolce
I kola téż.

A koza na to

– Ty, jéżu, masz kolce i kolisz? Wyłaź z twoji chałupki i pokol mnie po łogónku, bo mnie szczypsie i boli od ty soli.

A jéż wylaz zez swoji chałupki, patrzy, skulił sia w kłambek, znowu patrzy, rozstroszył swoje kolce i mówji: – Kozo rogata, chto cia tak łobder zez skóry na póły? – Me-e-e-e ja byłóm niesłuszna i mniałóm zbytki we łbje-e-e-e. – A wjidzisz, żebyś słuchała i nie skakała, tobyś tera nie bolała.

I tak óni jidó i gadajó, aż naraz przyszli do chałupy chłopa. A koza zara wskoczyła na płot, tedy na wierzba i już wlazła na chałupa. A jéż na dole sia kula i tam i nazat, bo chce za kozó na chałupa i swojami kolcami wdrapał sia aż na kómnin i zaczón śpiéwać:

Wlazła koza na chałupa
A jéż za nió chupa łupa.

A koza tyż śpiesiéwa:

A jéż na kómninie, kip
A ha koza jemu ryp.

I ryp go knypam, i jéż wlejciał w kómnin. I jak óni tam u góry sobie śpsiéwajó, tańcujó i tuptajó, to w kuchni kele szymla chłop z kobjétó rozmyślajó: „Chdzie ta nasza koza sia podziała, taka duża koza, wiele by my mniasa mnieli, a ta skóra od ni jaka psiankna by była przed łóżko, a tan mój knyp w ji łuchu…” I naraz taki szaszor sia zrobjił u góry, że chlop wylazł przed chłupa i mówji: – Chto tam tupsie po moji chałupsie?

Ja koza rogata
Na póły obderta
Soló poterta
Móm w łuchu knyp
Chto do mnie przyńdzie
Tego ryp, ryp, ryp.

– Ja ci dóm ryp, ryp, jano ty mnie zlyziesz na dół… – I jak ón to mówji, to posowa sia pod kozó zarwała od tego tańcowania i skakania, i koza zlejciała prosto na szymel do kuchni, i jano me-e-e zrobjiła, i było po ni. A jéż wpad w kómnin i swojami kolcami wszystkie sadze w kómninie wydrapał, i z tami sadzami wylejciał z psieca i pokulał sia na dwór. A na psiecu, na tryglach, w cały kuchni pełno było sadzów. Jak chłop i kobjéta to zobaczyli, to obadwa zez strzchu sia obalili, że jaż chałupa zatrzysła.

I chałupa sia obaliła, bajka sia skończyła i kozi róg stróńciła.

 

OBJAŚNIENIA NIEKTÓRYCH WYRAZÓW:

buksy – spodnie
chały – odzież, ubranie
dot być – nie żyć, być martwym
durcham – wciąż
grulka – nos
knafle – guziki
knupel – kij, drąg
nyki – grymasy, fochy
posowa – sufit
profsit – zysk, pożytek
pukel – plecy
szaszor – szum, trzask
szymel – krzesło bez oparcia na dwie osoby
trygle – garnki

 

Przygotowała Asia Jendrzejewska