Oglądasz: Kronika

Wiadomości Sierakowickie - "Jak zostałem genealogiem mojej rodziny?" - część III

W tym odcinku moich rozważań genealogicznych opowiem o nazwiskach występujących na terenie Gminy Sierakowice począwszy od 1706 roku do czasów cesarza Wilhelma I, a także o ciekawym projekcie, który ma na celu zbudowanie bazy pozwalającej odszukanie szczegółów dotyczących urodzin, zawarcia związku mał­żeńskiego oraz aktu zgonu przy znajomości minimalnej ilości danych np. tylko imienia i nazwiska interesującego nas przodka.

Do terenu Parafii Sierakowice na początku XVIII wieku należały następujące wioski i miejscowości:
Huta Szopska, Tuchlino, Kamienica, Sirakowice, Huta Sirakowska, Kaminskie Młyny, Huta Kamienicka, Lysniewo, Puzdrowo, Szopa, Patoki, Zalakowo, Huta Moyszewska, Gowidlino, Paczewo, Lemany, Huta Borzestowska, Moysz(Mojusz), Huta Miechucka, Potęgowo, Podjazdy, Palubice, Bochowko, Huta Tuchlinska, Smolniki gowidlinskie, Huta nad Łąkami, Skrzeszewo, Kowale za Lysniewem.

W latach 1706-1723 w miejscowościach tych urodziły się dzieci, których ojcowie nosili następujące nazwiska (w nawiasie podaję, w którym roku dane nazwisko wystąpiło po raz pierwszy w księdze chrztów):
- Adamkiewicz (1723),
- Bochentyn (1711),
- Bąk (1707),
- Bejer (1716),
- Bekka (1722),
- Biernat (1715),
- Biernacki (1713),
- Bigos (1707),
- Bojan (1713),
- Borkowski (1712),
- Brzeski (1709),
- Bulczak (1706),
- Casina (1713),
- Chrom (1721),
- Cebella (1723),
- Czerwionka (1721),
- Czarnoleski (1713),
- Czyczwicz (1720),
- Czyp (1706),
- Damaszk (1717),
- Dirlik (1707),
- Dąbrowski (1711),
- Drywa (1720),
- Driva (1718),
- Dułak (1719),
- Engler (1711),
- Falaszk (1707),
- Flis (1714),
- Formela (1706),
- Giegier (1707),
- Gnyba (1706),
- Gosz (1711),
- Grab (1713),
- Grot (1710),
- Grzenkowicz (1709),
- Hinca (1708),
- Holk (1713),
- Inca (1706),
- Jadamczyk (1706),
- Jadamkiewicz (1721),
- Jakubek (1720),
- Janik (1708),
- Jucha (1711),
- Kamiński (1712),
- Karcz (1707),
- Karczewski (1706),
- Kasina (1718),
- Kawata (1711),
- Kaszuba (1708),
- Kąkol (1706),
- Kielpin (1708),
- Kiedrowski (1706),
- Kiezlin (1716),
- Kiezlinkiewicz (1720),
- Klawa (1708),
- Klawik (1708),
- Klest (1712),
- Kluka (1712),
- Klupacz (1710),
- Kobielik (1718),
- Kocielek (1711),
- Kocielk (1707),
- Kokwiński (1718),
- Kołodziej (1710),
- Komorowski (1720),
- Kosmowski (1720),
- Kostuch (1711),
- Kościelek (1708),
- Kowal (1709),
- Kowalczyk (1721),
- Krempa (1710),
- Krencki (1712),
- Krewt (1709),
- Kruszka (1706),
- Krępa (1720),
- Kuberna (1722),
- Kucharz (1707),
- Labuda (1708),
- Leik (1718),
- Leman (1707),
- Lemański (1713),
- Lesny (1718),
- Lica (1706),
- Lis (1711),
- Litwin (1707),
- Lys (1707),
- Makrat (1709),
- Maszat (1718),
- Mejer (1710),
- Mielewczyk (1706),
- Meyna (1707),
- Miotk (1707),
- Miszk (1707),
- Mros (1707),
- Mrosk (1710),
- Mroz (1722),
- Mrozik (1710),
- Myga (1720),
- Myszk (1709),
- Nastały (1718),
- Neyman (1709),
- Offertra (1717),
- Okroy (1709),
- Okuniewski (1719),
- Paszk (1707),
- Pawelczyk (1706),
- Piechowski (1707),
- Pielach,
- Piekiel (1711)
- Pioch (1715),
-- Płotka (1715),
- Potęgowski (1711),
- Puchera (1707),
- Puzdrowski (1706),
- Rakowski (1707),
- Rama (1709),
- Ramczyk (1707),
- Rekowski (1716),
- Rogala (1708),
- Rutkowski (1712),
- Rzep (1706),
- Saldatk (1706),
- Sikora (1707),
- Skibowski (1719),
- Skierka (1714),
- Staroscik (1711),
- Szałtysik (1716),
- Szczypioł (1716),
- Szenega (1711),
- Szołtysik (1709),
- Stencel (1708),
- Stoy (1708),
- Sztark (1708),
- Sztynka (1706),
- Sztuba (1711),
- Sztubiński (1715),
- Szulc (1718),
- Szwaba (1711),
- Szwiec (1707),
- Szymik (1719),
- Szymikowski (1717),
- Tkaczyk (1710),
- Treder (1716),
- Trosan (1707),
- Tędyk (1716),
- Tuchliński (1707),
- Ulemmbarek (1714),
- Ulębarch (1719),
- Ulęberk (1706),
- Walszewski (1709),
- Wenta (1718),
- Węta (1709),
- Witke (1708),
- Woźniak (1707),
- Wróbel (1707),
- Wypych (1721),
- Xiąszk (1721),
- Zaborowski (1712),
- Zarowni (1713),
- Zielinski (1709),
- Zloch (1710),
- Zmuda (1717),
- Zuchta (1709),
- Zytarz (1709).

W księdze chrztów 1706-1723 nazwiska matki nie podawano, chyba, że ojciec był nieznany lub dziecko przyjęło nazwisko matki. Nazwiska matek dzieci odnotowane w tej księdze, a nie wymienione wcześniej brzmiały następująco:
- Apowna (1713),
- Cygiert (1709),
- Gluchowna (1711),
- Goytowska (1709),
- Hopowna (1709),
- Juhanka (1708),
- Julka (1712),
- Kotlowska (1716),
- Markowna (1711),
- Pieskowna (1706),
- Sztendowna (1721),
- Selawińska (1710),
- Szenegowna (1710),
- Szychowna (1710),
- Vacabunda (1711),
- Wojniowska (1710),
- Woytasowna (1709),
- Zemanowna (1711).

Trzeba jednak dodać, że nie są to wszystkie nazwiska osób które urodziły się na początku XVIII wieku na terenie objętym zasięgiem ówczesnej Parafii Sierakowice. Wymienię teraz nazwiska, które były raczej zawodami noszących je osób. Były one podane w języku łacińskim i brzmiały następująco: Ancyl, Faber, Helma oviary, Leman, Molitor, Molinar, Pastor, Opilionis, Pastoris, Ozerma, Sculteti, Silvester, Sutor, Textor, Tabernator, Ofiary. Te nazwiska przyjęły w późniejszym okresie inne brzmienie: Owczarek, Karczmarczyk (Kaczmarek), Tkaczyk, Lesny, Sołtysik, Młyński lub Młynarczyk, Lemańczyk.

Okazuje się jednak w trakcie badań genealogicznych, że te same nazwiska w różnych latach (jeszcze w okresie przedrozbiorowym) nosiły różne brzmienia. Nazwisko Szczypioł przekształciło się w tym okresie w nazwisko Szczypior, a nazwisko Saldatk w nazwiska Sildatk i Syldatk. Nazwisko Walszewski przyjęło prawdopodobnie później brzmienie Walkuszewski, a w późniejszym okresie Walkusz. Nazwiska Brosk, Breski, Brzeski to też najprawdopodobniej te same nazwiska. Z kolei nazwisko Tędyk zamieniło się chyba w nazwisko Tandek. Najciekawsze „odmiany” wystąpiły w przypadku nazwiska Ulemberg – to nazwisko w pierwszej połowie XVIII w brzmiało Ulembarek, Ulębarch, czy też Ulębark, Ulęberk, albo nawet Wulębarek. Bardzo popularne nazwisko Czaja miało swoją pisownię Czała, Czaj, Czaia, a z kolei nazwisko Wenta formę Węta lub Wanta. Szymik i Szymek zaczęto prawdopodobnie pisać jako Szymikowski. Nazwisko Makrat to późniejsze Makurat, a Maszat i Maszaty – Maszota. Bojan stał się Bojanowskim. Nazwiska Zuchta i Sychta też pochodzą z jednego pnia.

Niestety nazwiska mieszkańców terenu Parafii Sierakowice jak i też całego późniejszego zaboru pruskiego w okresie ponapoleońskim – od roku 1826 do roku 1875 – były poddane procesowi germanizacji. Część nazwisk zachowała swoje brzmienie, ale część przyjęła pisownię zniemczoną jak Kulaschewitz, Potraza, Went, Gosch, Walkusch, Fuhrmann, Groth lub Grotha, Kwidzynski.

Do około 1826 roku imiona nowonarodzonych dzieci księża zapisywali w języku łacińskim. Także w tym języku były prowadzone do tego roku wszystkie księgi parafialne. Od roku 1826 w księgach parafialnych zapisywano imiona w j. niemieckim np. Albert zamiast Adalbert, Johann zamiast Joannes, Lorenz zamiast Laurentius, Franz zamiast Franciscus. Momentem przełomowym dla prowadzenia ksiąg parafialnych stał się rok 1874, w którym, jak już pisałem wcześniej, rozpoczęły pracę pruskie Urzędy Stanu Cywilnego. Prawdopodobnie urzędy te powstały nie tylko dla cywilnej rejestracji urodzeń, małżeństw i zgonów, ale również dla prowadzenia procesu germanizacyjnego ziemi kaszubskiej. Wbrew intencjom pruskiego zaborcy stało się jednak inaczej za sprawą wprowadzenia języka łacińskiego do ksiąg parafialnych prowadzonych od roku 1874. Jednak Proboszcz Parafii Sierakowickiej Ks. Bernard Łosiński nie tylko prowadził księgi parafialne w j. łacińskim, ale począwszy od pierwszych lat XX w. imiona ochrzczonych dzieci zapisywał w j. polskim. W ten sposób na powrót np. Johann stał się Janem, Peter – Piotrem, Franz – Franciszkiem, a Albert – Wojciechem.

Wróćmy teraz do roku 1723, do którego to możemy w sposób niejako bezpośredni, prześledzić zmiany w pisowni nazwisk na terenie Parafii Sierakowice. Od roku 1723 do 1750 w Polsce nie posiadamy żadnych ksiąg parafialnych z terenu Ziemi Sierakowickiej.

Nie wiadomo dlaczego księgi zgonów z terenu tej Parafii datują się dopiero od roku 1764. Największą jednak zagadką pozostaje sprawa - dlaczego z powiatu kartuskiego jedynie z parafii kościoła p.w. św. Marcina najwcześniejsze księgi parafialne trafiły do Archiwum Państwowego w Lipsku, gdyż prawie wszystkie księgi z terenów byłego zaboru pruskiego były przesyłane do Archiwum kościelnego w Regensburgu. 05.03.1935 w III Rzeszy została powołana niemiecka Agencja poszukiwań genealogicznych która w okresie od 12.11.1940 do końca zakończenia II Wojny Światowej była zwana „Reichssippnamt”. Agencja zdołała zgromadzić w okresie od 1936 -1945 16500 mikrofilmów zawierających kopie ksiąg parafialnych z terenów prowincji: Prus Wschodnich, Poznania, Pomorza Zachodniego, Śląska i Prus Zachodnich. Akcja gromadzenia mikrofilmów rozpoczęła się od terenów Prus Wschodnich, a skończyła się na terenie Pomorza Gdańskiego (Prus Zachodnich) zagrabionego w czasie II wojny przez III Rzeszę. O losie ksiąg metrykalnych z terenu Parafii Sierakowice wiemy jeszcze to, że na pewno 04.12.1940 roku księgi te były zgromadzone w Urzędzie Stanu Cywilnego w Sierakowicach, ale już w roku 1942 były mikrofilmowane przez Mormonów w Berlinie, a potem trafiły do Poczdamu. W czasie wyzwolenia Berlina przez aliantów ci ostatni przekazali je „w stanie mocno uszkodzonym” kościołowi katolickiemu i ewangelickiemu w Niemczech. Odrestaurowanie ksiąg powierzono Centralnemu Archiwum Biskupiemu mieszczącym się w Regensburgu. Do Regensburga księgi jednak nie były przekazane bezpośrednio, ale początkowo były przechowywane w Biskupstwie w Hildesheim, a następnie w Monachium. W porozumieniu episkopatów polskiego i niemieckiego z września 2001 r. możemy przeczytać, że spośród 3361 woluminów przekazanych stronie polskiej, aż 1575 ksiąg pochodziło z terenu Diecezji Chełmińskiej, a 320 z Diecezji Gdańskiej.

Wśród ksiąg parafialnych z Sierakowic wymienionych w zasobach „Deutsche Zentrallstelle fur Genealogie Leipzig”, nie występuje tam najstarsza księga chrztów z lat 1706-1723, która z kolei jest wymieniona w zbiorach Mormonów. Wiemy jeszcze jedno, że księga ta nie została przekazana bezpośrednio z Regensburga do Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie, ale w jakiś sposób znalazła się na terenie Parafii Sierakowice. Myślę, że powinno się sprowadzić mikrofilmy brakujących ksiąg z Parafii Sierakowice do Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie, a indeksy z opracowania tych ksiąg powinny być dostępne w Parafii pw Św. Marcina w Sierakowicach.

Jeśli mówimy o indeksach, to są to opracowania ksiąg parafialnych zawierające skrócone dane i tak:
- dla księgi chrztów wymieniona jest parafia, w której miał miejsce chrzest, rok chrztu, numer strony księgi, numer porządkowy aktu, imię osoby ochrzczonej, imię i nazwisko ojca dziecka oraz imię i nazwisko panieńskie matki dziecka;
- dla księgi małżeństw odpowiednio parafia, rok zawarcia związku małżeńskiego, numer strony księgi, numer porządkowy aktu, imię i nazwisko przyszłego małżonka, imię i nazwisko przyszłej małżonki;
- dla księgi zgonów: parafia, rok, numer strony księgi, na której znajduje się akt, nazwisko i imię osoby zmarłej, wiek osoby zmarłej.

Tak opracowane indeksy możemy znaleźć na stronie internetowej Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego pod adresem www.ptg.gda.pl. Na stronie tej umieszczona jest baza z około 1 150 000 indeksami z 90 Parafii z terenu Diecezji Chełmińskiej i Gdańskiej. Pozwalają nam one - wpisując tylko imię i nazwisko, przybliżone lata, w których miał miejsce chrzest, ślub lub zgon – nie musimy nawet znać parafii – na potwierdzenie danych, które szukamy.

Pisałem już o tym, że w czasie pozostawania Ziemi Sierakowickiej pod zaborem pruskim, dała się zauważyć walka mieszkańców Pomorza Gdańskiego o prawidłowy zapis imion i nazwisk przez księży i urzędników pruskich. Może się zdarzyć, że nazwisko, które poszukujemy zostało zniemczone i nie znajdziemy nazwiska według dzisiejszej pisowni. Możemy wpisać wtedy nazwisko w rubryce „brzmienie przybliżone”.

Z tak opracowanymi wstępnie danymi, jeśli chcemy ich uszczegółowienia, możemy udać się do Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie i tam zapoznać się z cyfrową kopią poszukiwanego przez nas aktu (przecież znamy rok, Parafię i numer strony księgi). Dawniej, kiedy nie było dostępnych indeksów, należało przeszukać nieraz dziesiątki stron, zanim znalazło się poszukiwany akt.

Nie zdziwmy się również, gdy wpisując nazwisko i imię, nie znajdziemy poszukiwanej przez nas osoby. Może być parę powodów takiego obrotu sprawy. Po pierwsze - indeksy dla Parafii, w której miało miejsce wydarzenie, dla którego poszukujemy dokumentów, nie zostały jeszcze opracowane. Po drugie - może nie być ksiąg parafialnych dla tego wydarzenia, gdyż uległy zniszczeniu w czasie działań wojennych, lub po prostu spaliły się tak jak księgi Parafii Oksywie. Dla tej Parafii (gdzie były zapisywane dane metrykalne dla wielu dzisiejszych dzielnic Gdyni jak Chylonia, Śródmieście, Cisowa, Grabówek, Obłuże, Oksywie, Witomino) księgi parafialne datują się dopiero od roku 1799.

Projekt indeksacji ksiąg parafialnych dotyczy nie tylko Pomorza, ale również Parafii na terenie całego kraju. Pozwoli to zbudować jedną bazę, która umożliwiłaby stosunkowo łatwe poszukiwania w zakresie genealogii. Moim marzeniem byłoby - gdyby istniała taka możliwość, że odszukanie odpowiednich indeksów z różnych diecezji oraz interesujących mnie innych danych, odbywałoby się poprzez wpisanie odpowiedniego hasła w internecie. Bardzo zaawansowany jest tzw. Projekt Poznań zawierający indeksy małżeństw zawieranych na terenie dawnej pruskiej prowincji poznańskiej i z tego co wiem na stronie www.genealodzy.pl dostępna jest również baza ok. 2 300 000 indeksów z około 400 parafii z terenu całego kraju.

Janusz Pawelczyk

Artykuł ukazał się w Wiadomościach Sierakowickich w listopadzie 2009.