Adam Mickiewicz w Burgas

Jeden z członków rodziny mojego męża, Ignacy Kucz, urodzony 19.02.1819 roku w Brzezinach, uczestnik wojny krymskiej, napisał pamiętnik wydrukowany anonimowo w Tygodniku Literackim w roku 1860, w nr 71-77. W pamiętniku znajduje się bardzo interesujący opis dotyczący wizyty Adama Mickiewicza w Burgas. Wydaje się, że relacja, którą cytuję przeczy podręcznikowej informacji o tym, że Mickiewicz zmarł w Stambule na cholerę. Po wojnie krymskiej Ignacy był wykładowcą w szkole wojskowej w Cunei, działającej zaledwie rok, zamkniętej na skutek protestu carskiej dyplomacji. Wielu z jej około 300 absolwentów wzięło udział w powstaniu styczniowym. Ignacy wrócił do Turcji, na wieść o powstaniu, udał się do Polski. Zginął pod Korytnicą 10.06.1863 roku. Tam jest pochowany.

Pisownia oryginalna. „Jak powiedziałem  wyżej, nasze obozy rozłożone były nad morzem Czarnem; od portu ledwie nas parę wiorst dzieliło. Nieraz też szliśmy do portu, aby się przypatrywać nadchodzącym statkom i parochodom, co nas niezmiernie bawił. Tak i tego dnia staliśmy w kilkunastu nad brzegiem, gdy około pierwszej z południa przybił francuski statek do portu. Mnóstwo wysiadło podróżnych, a między nimi czterech było mianowicie razem się trzymających, którzy zwrócili naszą uwagę na się. Pierwszy z nich był mężczyzna wieku dość podeszłego, dobrze zbudowany, wzrostu miernego, ale barczysty, ogolony zupełnie, rysy miał wydatne i wyraziste, długi srebrny włos spadał w nieładzie z głowy jego, która pokrywał kaszkiet z dnem szerokim na tył pochylonem, z daszkiem przyciskającym skronie, surdut był na nim długi, obszerny, oliwkowej barwy, zapięty aż pod sama szyję, spodnie szaraczkowe. Strój był prosty, i nic w powierzchowności nie było, coby go od innych odznaczało, a mimowoli przcie czynił niepospolite wrażenie wyrazem i postawą.

Za nim wysiadł młody człowiek, niemający jeszcze lat 30, szczupły z czarnym wąsikiem i takiemiż faworytami starannie ułożonemi: twarz miał rumianą i czerstwą. Taki sam na nim kaszkiet, jak u pierwszego; tużurek ciemny. Podbiegł ku pierwszemu, i rzekł do niego po francusku.

– Patrz! – jesteśmy już w Burgas.

Za nim wyskoczył ze statku trzeci, mający lat 40, postawy okazałej; broda ciemno blond, wąs nieco jaśniejszy. Poprawiając kaszkiet, taki sam jak tamtych, odkrył przedwczesną łysinę, która mu się już po głowie rozchodziła. Barczysty przy tem, pierś miał szeroką, wydaną naprzód. Ciemny na nim tużurek i szerokie czarne spodnie. Lekko podskoczył za idącymi koło niego i silnym a śmiałym głosem, w którym odbijała się szczera radość, ozwał się po polsku

– Książe! majorze! patrzcie oto i obóz!

– Ja już dawno nań patrzę! – odpowiedział idący na przedzie.

Za nimi szedł nareszcie czwarty popielato ubrany w kaszkiecie czarnym okrągłym, twarzy śniadej i szczupłej, wzrost nikły, a na twarzy ni wąsa ni wyrazu.

Nim usłyszeliśmy głos brodatego, już byliśmy pewni, że pierwszy i trzeci są Polacy; o drugim i czwartym nie byliśmy jeszcze pewni do jakiej mogą należeć narodowości. Siwowłosy i brodaty szli obok siebie; na twarzach obydwu malował się wyraz szczególnej radości, życzliwości i uprzejmości. Pozdrowieni od nas ukłonili się nam wzajem z pewną serdecznością, która tak im widocznie z serca pochodziła, jak nam do serca trafiła. Brodaty zatrzymał się i zapytał:

– Dwa widzę obozy; w którym z nich jenerał Sadyk ma swój namiot?

Wskazaliśmy im obóz drugi, i przyłączyli się do ich towarzystwa. Ciekawością zdjęci nie mogliśmy już dłużej wytrzymać.

`- Kogoż to mamy przyjemność witać w naszym ustroniu? – zapytał jeden z nas.

Brodacz wskazując nam kolejno każdego, mówił:

– To jest nasz wieszcz Adam, Książe Władysław Czartoryski, pan doktor Drozdoski a ja wasz kolega, Henryk Służalski.

To imię Adama przebiegło nas istotną iskrą elektryczną, mimowolnie pochyliły się głowy nasze z wyrazem uszanowania.

– Adam Mickiewicz między nami! – wrzało w każdego uszach, a jeszcze więcej w każdego sercu.

W milczeniu prowadziliśmy naszych gości, aż do namiotu jeneralskiego. Straż oznajmiła że pan jenerał zajęty, więc tymczasem wprowadziliśmy gości do namiotu szefa sztabu, a każdy z nas chciał być pierwszy, aby uwiadomić jenerała o przybyciu takich gości, ale żaden nie miał tego szczęścia.

Jenerał czy to skąd inąd zawiadomiony, czy to przeczuciem powodowany, wyleciał z namiotu z taka radością i takiemi ruchami, jak student, co biegnie powitać ojca lub matkę. Rozrzewniająca to była ze wszech miar scena; poczciwy Czajka witał , ściskał, i płakał  razem I długo powtarzało się to przywitanie równie czułe ze strony Adama. Jenerał witał księcia  także, ale już mniej czule, mniej serdecznie; w końcu uściskał dłoń kolegi Służalskiego i lekarza. Nam wypadło ucichnąć, i pozostawić ich samych; uczyniliśmy to uszczęśliwieni tem już, że byliśmy świadkami sceny tak zajmującej i rozczulającej. Wnet się też wieść o przybyciu Adama Mickiewicza rozeszła po całym obozie, i poruszyła wszystkie umysły i serca.

(c.d.n. – koniec odcinka z nr 74)

 

Przed wieczorem została zaspokojona ciekawość powszechna. Goście nasi w towarzystwie jenerała, pułkownika i sztabu obchodzili wszystkie nasze szwadrony, oglądali naszą broń, i dzielne konie, pozdrawiając naszych wiarusów, nawzajem pozdrawiani z największym zapałem. W obozie dnia tego było święto prawdziwe, była suta wieczerza, a echa śpiewek wojackich i wesołych rozchodziły się po całej okolicy, aż gdzieś nikły na lekko poruszanych falach Czarnego morza. Skoro świt zagrzmiała obozowa pobudka, a już to przyznać trzeba, że u nas była to prawdziwa pobudka, tak potężnie głośna, ze nawet nieboszczyka ledwieby nie zbudziła.  W pół godziny ozwała się trąbka do czyszczenia koni, nowy sygnał napędzał wszystkich do siodłania i musztukowania, i w końcu na koń! Zatrąbiono hasło wesołe. Trzeba było być w obozie kawalerji polskiej aby mieć wyobrażenie o tej prawdziwie ochoczej wrzawie jaka panuje w takim razie; ten ruch dziarski i wesołe pobrzękiwanie pałaszy, a tu znowu konie rżą niecierpliwie. Najflegmatyczniejszy człowiek może nabrać ducha. A cóż dopiero gdy staną w szeregi, i zagrzmi:

– Hurra! – na wraha!

– W to graj Polakom!

Tym razem nie szło się na wroga, ale nie mniej była ważna chwila. Szło przecież o to aby się naszemu wielkiemu gościowi zaprezentować tęgo i prawornie.

Krócej może trwało niż mój opis, a już stały tuż za obozem na szerokiej błoni dwa dziarskie pułki obok siebie i pięć sotni z nieregularnych brodatych kozaków, którymi dowodził jeden kapitan z naszego pułku, energiczny i siarczysty człowiek. Po wyrównaniu i obliczeniu stały szeregi nasze długo wyciągnięte, a pułkownik nasz obydwoma dowodząc pułkami, zakomenderował: baczność!  i za broń! I nadjechał jenerał wraz z gośćmi naszymi.

Musztry i manewry wszystkie szły tym razem jak z płatka. Sami to czuliśmy że lepiej już trudno. A nasz gość przyznał najszczerzej, że ani armja polska za wielkiego księcia Konstantego nie była wprawniejszą. Widok tej garstki polskich wojowników tak rozrzewniła naszego wieszcza kochanego, że się łzy toczyły po jego wyrazistej twarzy. A nam też wszystkim serca biły w łonie i wszystkich oczy zwrócone były na wielkiego Adama, ba każdy chciałby na wieki wycisnąć jego rysy w piersi, by kiedyś, gdy wróci do ojczyzny, i da Bóg na własnej spokojnej osiądzie grzędzie, mógł się poszczycić że widział nieśmiertelnego wieszcza naszego, i opisać go młodszym pokoleniom.

Zwijaliśmy i rozwijaliśmy kolumny, defilowaliśmy plutonami kłusem i galopem, i w końcu rozwiniętą kolumną przypuściliśmy atak. Nieregularni zaś kozacy wyjeżdżali naprzód i strzelali rozsypując się na flankierkę.

Po mustrze było śniadanie pod namiotem jenerała, dla gości naszych i dla wszystkich oficerów. Po śniadaniu było polowanie, jakby na stepach naszych, polowanie z chartami, i udało się uszczuć kilka zajęcy.

Książe Władysław wstąpił zaraz do drugiego pułku kozaków na ochotnika, i odbył zaraz dwudziestoczterogodzinną służbę jako żołnierz ordynansowy przy jenerale. Oficerowie znowu zaprosili gości naszych na wieczerzę, która się zaczęła około dziesiątej wieczór. Sala była tak urządzona jak pod Szumlą, gdyśmy przyjmowali jenerała Zamojskiego z żoną. Na czystym polu była lipa rozłożysta; między jej konarami był transparent; na nim godło naszej ojczyzny, i cyfra Adama Mickiewicza. Transparent w rzeczy samej był doskonale wykonany, i wszystko na nim tak dobrze ułożone, że bez przesady powiedziawszy, najobojętniejsze oko nie mogło się od niego oderwać.

Prawda że patrząc na godło ojczyste, każdemu przychodziła na myśl droga ojczyzna, a cyfra nieśmiertelnego wieszcza, co tyle cudnych wyśpiewał pieśni, i tyle proroczych wieszczb światu ogłosił

wzmagała nadzieję we wszystkich szeregach. Pod transparentem był napis:

– Niech żyje Polska! niech żyje nasz wieszcz!

Od tej lipy tedy, w owalno podługowaty okrąg, w kolano wykopane rowy stanowiły ławy dla gości; a stół był podsypany  ziemią, wyłożony tarcicami, i okryty granatowym suknem; ławy zaś czerwonem. W około były gęsto w ziemię pozabijane lance z czerwonymi chorągiewkami; wieńce laurowe wisiały od jednej do drugiej; a na każdym grocie lancy była latarnia. Pod lipą nareszcie zrobiony był tron z samych siodeł, uzbrojony karabinkami, pistoletami i pałaszami, co przy blasku światła sprawiało prześliczny widok.

Nasz gość ani się spodziewał, że ujrzy taką salę na prędce zaimprowizowaną. A gdy się zbliżył i ujrzał transparent, oświecenie i tron dla niego przysposobiony, nie posiadał się zaprawdę z radości. I wieczerza jak w obozie była nie zła, tak się przynajmniej wszystkim wydało; potrawy nie wyszukane,  wszyscy, od jenerała do podporucznika. Gość nasz powstał, wziął puchar szumiący szampanem napełniony i przemówił:

– Bracia!  – dziękuję wam z całej duszy i serca, nie mam wyrazu na objawienie wam uczuć moich. Dziękuję wam za waszą życzliwość dla mnie, ale dziękuję wam bardziej za wasze poświęcenia, wytrwałość i ochoczość. Sława wam! – sława  wam oficerom pierwszego pułku! Ten tylko prawy Polak, ten tylko prawdziwym synem Polski kto oręż nosi u boku, kto tak znosić i cierpieć potrafi jak wy! Niech żyją! niech żyją tacy synowie! niech żyje takich synów matka! A tobie sława jenerale, co dowodzisz takim hufcem!

Wzniósł puchar raz jeszcze, wychylił, a muzyka grzmiąco zagrała na wiwat pieśń o Dąbrowskim.

Naprzeciw tronu naszego wieszcza przygotowaliśmy rakiety i ognie prochowe, które w ciemnościach nocy prawdziwie czarodziejski sprawiały widok. Zaczęły się śpiewy, i jakie śpiewy! Ładniejsze zapewne można było usłyszeć głosy po operach i konserwatorjach rozmaitych, ale pewnie nie piękniejsze pieśni. A wszak ci to były same nasze pieśni, pieśni po części historyczne, bo je nam przekazały legiony, narodowe powstanie r. 1831, i tyle późniejszych,  aż do czasów naszego wychodztwa, które także dodało do nich śpiewane wyrazy swoich myśli, uczuć i cierpień!

Po odśpiewaniu każdej pieśni, nowe wznoszono toasty i zdrowia; jenerała, księcia itd..

Adam Mickiewicz był zarazem pełen radości i rozrzewnienia. Nuty śpiewów ojczystych zdawał się uszami połykać; łzy toczyły mu się, po twarzy sędziwej, a mimo to twarz ta promieniowała się wyższą jakąś radością. Kolega nasz, Henryk Służalski, towarzysz Adama Mickiewicza od lat kilkunastu, zapewniał nas, że do nigdy jeszcze nie widział w takiem usposobieniu radosnem. Szkoda że nie było z nami malarza, któryby zdołał wiernie oddać ten wyraz twarzy natchnionej zaprawdę w tej chwili myślą wyższą i wyższym uczuciem. Ani też ja zdołałem słowy opisać ten wyraz; do takiego opisu trzebaby poety, któryby umiał pojąć ten wyraz i oddać go słowami wielkiego wieszcza., który siedział między nami. Ale też i nasze usposobienie nie było zwyczajne; my wszyscy byliśmy w uniesieniu niezwykłem, i nie było między nami najprozaiczniejszej duszy, któraby się w tej chwili nie rozpromieniła odblaskiem tej wyższości umysłowej, bijącej ku nam z twarzy Adama. Było coś wielkiego i uroczystego, w tych chwilach, które mi do dzisiaj tak żywo tkwią w pamięci, jakby się to wczoraj zdarzyło. Była to chwila braterskiej miłości w wyższem znaczeniu co nas wszystkich łączyła. Któżby wówczas nie oddał krwi i życia za gościa lub za wodza naszego. Bo kocha ojczyznę, ten kocha jej wszystko. A tu było wszystko tak serdecznie nasze; nasz wielki i nieśmiertelny wieszcz, i nasz ukochany dowódca naczelny! Święta to była chwila. Oda do młodości naszego Adama był uosobiona w tem kole młodem, tak młodem! bośmy w chwili wszyscy byli młodzi, bracia rodzeni, synowie jednej matki.

Noc ta upłynęła cudownie prędko. Nadaremnie jenerał prosił po kilka razy gościa naszego, aby się udał na spoczynek. On zawsze odpowiadał:

– Jabym rad , by ta noc trwała jak najdłużej!

Dopiero pobudka, ta niemiłosierna w swym pedantycznym porządku pobudka, o zwykłej ozwawszy się rodzinie, rozerwała nasze towarzystwo. Oba obozy i oka tej nocy nie zmrużyły. Prosto z biesiady pobiegliśmy do naszych koni, i ledwie je zaopatrzono i posiodłano, już na koń! na koń! – zawołano. I znowu jak wczoraj na tej samej błoni stanęły oba pułki obok siebie. I znowu wyjechał jenerał z gośćmi, ale miasto manewrów spodziewanych zakomenderował pułkownik do marszu.

– Lewe ramię naprzód, marsz!

I szliśmy pułk za pułkiem; jenerał z drogim gościem na czele, i upaliliśmy ze dwie mile drogi. Niedaleko wsi stanęliśmy na stepie.

– Z koni! – zawołano.

Oddano szwadrony służbowym oficerom, a reszta pieszo za jenerałem, gośćmi i sztabem do wsi, gdzie już czekała nas niespodzianka, przysposobiona przez jenerała, który się nam za wczorajszą wieczerzę odwetował śniadaniem. Po przekąsce poszliśmy zmienić służbowych; żołnierze też dostali suty traklament śród wesołej wrzawy, która się rozlegała daleko i szeroko. Wkrótce ozwała się trąbka:

– Do wsiadania!

A po powrocie wszystko udało się do spoczynku. Jeszcze był jeden dzień wesoły ostatni. Zatrzymuję się rad przy tych drobnych szczegółach, bo nam się wówczas wszystko uśmiechało, i nie wiedzieliśmy, że skąpo nam porachowane już były  chwile wesołości. I radbym zatrzymał prąd opowiadania mego i czas szybko zbiegający, aby nie przyjść do opisu tych czarnych i smutnych chwil, które już wisiały nad nami, do chmur grożących wielkim nieszczęściem.

Nazajutrz, a było 4 października, mieliśmy dzień uroczysty, imieniny naszego pułkownika, któremu Franciszek było na imię. Z rana tedy wszyscy złożyliśmy mu nasze powinszowania: oficerowie obu pułków i jenerał z gośćmi naszemi. Pułkownik dziękując najserdeczniej zaprosił nas na szóstą godzinę na obiad. Dzień był pochmurny i deszcz nawet rosił po trochę, nie można było zatem biesiadować pod gołym niebem. Pułkownik znalazł i na to radę doskonałą. Zniesiono kilka namiotów i ustawiono tak że tworzyły rodzaj krytego kurytarza. Paki z magazynów, tarcice i zapas sukna jaki mieliśmy, posłużyły do wcale przyzwoitego salonu zaimprowizowanego. Dodawszy do tego gęsto latarnie zawieszone u płóciennego sufitu, wszystko razem wyglądał wcale ładnie, a nawet malowniczo. Zabawa była jak pierwej; na cóż powtarzać szczegóły,  i przywodzić sobie samemu na pamięć te chwile radości, nic nie przewidującej. Byliśmy tak weseli i najmniejsze przeczucie nawet nie przemknęło przez głowy nasze.

I jak tamtym razem, pobudka nas dopiero rozpędziła i znowu nasz gość chciał być przy mustrze naszej. Lecz ta nie długo trwała, bo widoczne było na jego twarzy zmęczenie,  pochodzące z niewywczasowania się, i już się wówczas po raz pierwszy skarżyć zaczął na ból żołądka. Już nawet nie był przy śniadaniu po mustrze; lekarz pułkowy przepisał mu kleik ryżowy, po którym zrobiło mu się lepiej nieco, do czego przyłożył się sen parogodzinny. O tyle się czuł nawet zdrowszym, że widząc wielu oficerów zbierających się na łowy, i on chciał się do nich przyłączyć. Jenerał zawsze gotów do polowania zaraz wszystko zarządził, i wyjechaliśmy razem.

Był o milę drogi myśliwski podwieczorek przygotowany, ale nasz gość drogi już do niego nie należał, i tylko czarną kawę pił. Wróciwszy do obozu musiał się już położyć do łóżka i brać lekarstwa, a dzień następny przeleżał w łóżku.

W obozie też było cicho i ponuro; posmutnieliśmy wszyscy, a każdy był niespokojny o zdrowie tak kochanego gościa. W wszystko w koło smutnem się wydawało bo powietrze było dżdżyste i mgliste, co zapewne  miało taki wpływ na zdrowie Mickiewicza. Dodać do tego trzeba, że w ogóle położenie naszego obozu było niezdrowe; miejsce było wilgotne, w koło morzem i jeziorem opasane. To też oprócz naszego gościa wielu między nami było chorych i nie mała liczba oficerów i żołnierzy leżała w kocowem owinięciu.

Obiad podpułkownika z drugiego pułku był już wcale nie wesoły. Wszyscy byli rozstrojeni; prawdziwego humoru ani rusz było dobyć. Nasz Adam był zanadto cierpiący by mógł przybyć na obiad, i jenerał na chwilkę tylko przyszedł, nic nie jadł prawie, i przeprosiwszy towarzystwo wrócił do słabego gościa.

Dnia 6 października miał się chory nieco lepiej, jakoż radzono mu, aby korzystał z tego, i opuścił to miejsce niezdrowe, szczególnie przy niepogodach jesiennych. Smutek panował powszechny gdy go nam pożegnać przyszło. O już wtenczas złowrogie przeczucie wciskało się nam do serc wszystkich.

Adam Mickiewicz siadł na statek, i pojechał do Stambułu, skąd już nigdy nie miał wrócić. Któż nie wie że to była już ostatnia podróż. Umarł na obcej ziemi! I już nie ujrzał ni rodziny, ni ojczyzny! Biedny wieszcz! – wygnaniec! Zwłoki tylko jego przewieziono na ziemię francuską, która się stała dla niego druga ojczyzną

Francuzi przyjęli z uszanowaniem zwłoki wielkiego człowieka”.

Irena Kucz