Oglądasz: Kronika

Co genealog może znaleźć w muzeum regionalnym (na przykładzie Muzeum Ziemi Kościerskiej w Kościerzynie)?

Jakiś czas temu kilku członków Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego, zwołując się na naszym forum, zakupiło księgę gruntową dotyczącą wsi Lubieszyn. Teoretycznie taki dokument powinien znajdować się w zupełnie innym miejscu niż ręce prywatnego kolekcjonera. To nasunęło mi myśl, że genealog amator - odwiedzający archiwum państwowe czy kościelne – może nie znaleźć dokumentów, których poszukiwał. Wniosek wówczas nasuwa się prosty i smutny, że poszukiwane dokumenty zaginęły bezpowrotnie. Tak jednak być nie musi. W poniższym tekście pokażę, na jakie „skarby” możemy się natknąć w małym regionalnym muzeum.

Muzeum Ziemi Kościerskiej w Kościerzynie oficjalnie zaczęło funkcjonować w marcu 2007 roku. Jednak trzon ekspozycji zaczął powstawać już od 1963 roku dzięki nauczycielowi historii z kościerskiego liceum ogólnokształcącego – dr. Jerzemu Knybie. Wówczas powstała szkolna izba regionalna, w której gromadzono pamiątki dotyczące przeszłości Kościerzyny i okolic. Kilka lat później powstała także Izba Pamięci Narodowej. Na początku lat 90-tych zbiory zostały przeniesione do Kościerskiego Domu Kultury, gdzie pod nazwą „Ekspozycja Muzealna Kościerzyna i Ziemia Kościerska” były odtąd dostępne dla szerszego grona zainteresowanych. Wkrótce okazało się, że powierzchnia udostępniona przez KDK jest zbyt mała dla rozrastającego się zbioru. Po generalnym remoncie dawnego ratusza w latach 1995-2000 zbiory zostały przeniesione pod nowy adres – Rynek 9. W ciągu tych wszystkich lat udało się zebrać wiele pamiątek od kościerzaków i uratować od zniszczenia wiele potencjalnie cennych eksponatów.

Obecnie Muzeum zajmuje I piętro i poddasze dawnego ratusza. Wędrówkę rozpoczynamy od sali działu historycznego. Od razu rzuca się w oczy makieta zajmująca środek sali. Jest to „Topografia i architektura Kościerzyny z połowy XIX wieku”. Makietę wykonali słuchacze miejscowego Studium Architektonicznego. Merytorycznie została ona opracowana przez dr. Jerzego Knybę. Dzięki tej pracy możemy „na własne oczy” zobaczyć, jak wyglądała Kościerzyna 150 lat temu.

W tej samej sali znajdziemy także wykaz burmistrzów Kościerzyny w latach 1772-1939, wykaz starostów kościerskich w latach 1466-1772, wykaz starostów powiatowych w latach 1818-1939, rocznik lokalnej prasy („Dziennik Kościerski” i „Gazeta Kościerska”) z roku 1930.

Na jednej ze ścian wisi plan gruntów należących do mieszczan kościerskich z roku 1848. Eksponowany jest tylko ten 1 z 25 posiadanych przez Muzeum XIX-wiecznych planów wsi z powiatu kościerskiego. Reszta planów znajduje się w magazynie. Na większości planów znajdziemy nazwiska właścicieli działek w poszczególnych wioskach. Tutaj można znaleźć wykaz planów będących w zasobach Muzeum. Zainteresowane osoby mogą zapoznać się z planami na miejscu w Muzeum, można także zamówić reprodukcje w dowolnym formacie (na papierze lub na płótnie). Plany są sukcesywnie indeksowane, aktualny wykaz indeksów nazwisk znajdziemy tutaj. Istnieją też osobne indeksy dla miejscowości Juszki, Kaliska i Pałubin.

W korytarzu prowadzącym do następnej sali wystawowej znajdziemy informacje dotyczące okresu II wojny światowej. Wśród nich jest m.in. pamiętnik Edmunda Kosznika z okresu 1939 – luty 1940. Muzeum jest w posiadaniu relacji zebranych w 2006 roku od osób wysiedlonych z terenu Kościerzyny i okolic jesienią 1939 roku. Wykaz świadków, których wspomnienia spisano, znajdziemy tutaj.

W kolejnym pomieszczeniu znajdziemy m.in. Dokładny polsko-niemiecki słownik do podręcznego użycia dla Niemców i Polaków wydany w roku 1835, który może być niezwykle pomocny dla genealogów próbujących rozszyfrować zapisy z przeszłości.

Obecnie nie są eksponowane księgi dotyczące spraw parafialnych, ewidencji urzędu stanu cywilnego oraz innych, których wykaz poniżej:

1. Księga Ślubów z miejscowości Wysin w powiecie kościerskim z roku 1885 (Heiraths=Neben=Register des Königlich Preussischen Standes=Umtes Wischin Kreis Berent für das Jahr 1885). Zawiera 10 wpisów (aktów ślubu). Stan dobry.
2. Księga Urodzeń z miejscowości Wysin w powiecie kościerskim z roku 1892 (Geburts=Neben=Register des Königlich Preussischen Standes=Umtes Wischin Kreis Berent für das Jahr1892). Zawiera 83 wpisy (metryki urodzenia). Stan dobry.
3. Księga Urodzeń z miejscowości Wysin w powiecie kościerskim z roku 1895 (Geburts=Neben=Register des Königlich Preussischen Standes=Umtes Wischin Kreis Berent für das Jahr1895). Zawiera 83 wpisy (metryki urodzenia). Stan dobry.
4. Księga Urodzeń z miejscowości Wysin w powiecie kościerskim z roku 1900 (Geburts=Neben=Register des Königlich Preussischen Standes=Umtes Wischin Kreis Berent für das Jahr1900). Zawiera 89 wpisów (metryki urodzenia). Stan dobry.
5. Księga Zgonów z Kościerzyny za lata 1931/32 (Sterberegister des Standesamts Berent /Westpr./ für 1931/32). Księga została sporządzona w latach 1942/43 przez urzędnika Świeczkowskiego. Zawiera 123 wpisy (akty zgonów). Stan dobry.
6. Księga parafialna ze Starej Kiszewy osób, które przystąpiły do Bractwa Szkaplerza Świętego i przyjęli szkaplerz na uroczystość Matki Boskiej Szkaplerznej w tejże parafii. Jest ona za lata 1783 – 1926 i prawdopodobnie kontynuacją jakieś wcześniejszej. Od 1909 roku wpisy imion i Nazwisk zastały uzupełnione o informacje z jakiej parafii pochodziła osoba. Na stronie 199 umieszczone jest rozporządzenie ks. Proboszcza Kręckiego z dnia 19. Lipca 1908 r. iż przy zapisywaniu członków szkaplerza ma być także umieszczony zapis z jakiej parafii. Stan księgi – zniszczona; brak okładki, ostatnie strony dosyć mocno zniszczone, zawiera 240 stron.
7. Akta szczegółowych planów wydatków parafii Olpuch (Abgaben+Vertheilungs+Plan) za lata 1855 – 1877. Poszyt.
8. Sprawozdania finansowe parafii i szkoły w Starej Kiszewie za lata 1890 – 1895.Poszyt.
9. Szczegółowe sprawozdania finansowe katolickiej parafii w Starej Kiszewie (Rechnung über die Velwaltung des bei der katholischen Pfarr-kirche zu Alt Kischau im Decanate Pr. Stargard vorhandenen Stiftungs-Vermögens.) za rok 1903 i 1908.
10. Akta parafii Stara Kiszewa, sprawy wojskowe (Acta der katolischen Pfarre zu Alt Kischau betreffend Militair=Sachen; Litt. H. 1 .) za lata1830 - 1831. Poszyt.
11. Akta parafii Stara Kiszewa, sprawy policyjne (Acta der katolischen Pfarre zu Alt Kischau betreffend Polizei=Sachen, Litt. P. 2.) za lata 1831 – 1881. Poszyt
12. Akta parafii Stara Kiszewa (Acta der katolischen Pfarre zu Alt Kischau betreffend Etats „Űbenschreilung”; Litt. G) za lata 1855 – 1872. Poszyt.
13. Akta parafii Stara Kiszewa za lata 1878 – 1889. Poszyt. Brak okładki.
14. Akta Zarys dla odwodnienia terenów bagiennych na obszarze wsi Lipinki (Entwurf zur Entwässerung einer Moorbruchfläche In der Gemarkung Adl. Lippinken, Kr. Pr. Stargard.) z lat 1912 – 1913. Poszyt. Zawiera liczne plany.


W zasobach Muzeum znajdziemy także kronikę miejską odtwarzającą dzieje miasta od 1945 do 1990 roku, a od 1990 prowadzoną na bieżąco. Jest to nieocenione źródło do historii najnowszej miasta z mnóstwem zdjęć i nazwisk.

Muzeum Ziemi Kościerskiej prowadzi także działalność wydawniczą. Cyklicznie ukazują się Kościerskie Zeszyty Muzealne (dotychczas trzy numery). W zeszytach znajdziemy stałe działy: rozprawy i artykuły, materiały i przyczynki, materiały pokonferencyjne, Pro memoria, recenzje i omówienia oraz kronika życia naukowego i kulturalnego. Wybrane pozycje z dotychczas ukazanych Kościerskich Zeszytów Muzealnych:

- Pierwsze lata powojennej rzeczywistości w Szkole Powszechnej Nr 1 w Kościerzynie (Piotr Lizakowski), nr 1/2007
- Kościerskie pomniki (Jerzy Łudzik), nr 1/2007, nr 2/2008, nr 3/2009
- Ze wspomnień mojej mamy (Maciej Perszewski), nr 1/2007
- Wartość źródłowa kościerskiego odpisu katastru fryderycjańskiego na przykładzie miejscowości Lipuska Huta (Krzysztof Jażdżewski), nr 1/2007
- Materiały do dziejów dekanatu kościerskiego (ks. Władysław Szulist), nr 1/2007
- Z dziejów kościerskiego młynarstwa wodnego (Krzysztof Jażdżewski), nr 2/2008
- Apteka pod Niedźwiedziem (Maciej Perszewski), nr 2/2008
- Materiały do dziejów parafii dekanatu skarszewskiego (ks. Władysław Szulist), nr 2/2008
- Na styku polsko-niemieckim w okresie międzywojennym w Kościerzynie i okolicy (Bogusław Breza), nr 2/2008
- Nazwa ziemi Pirsna i wsi do niej należących (Edward Breza), nr 2/2008
- Władze, zabudowa i ludność Kościerzyny w latach 1773-1806 (Andrzej Groth), nr 2/2008
- Historia kościerskiego sportu (Jerzy Knyba), nr 2/2008
- Zapomniany kupiec i patriota Józef Gackowski (Jerzy Bochyński), nr 3/2009
- Pomorski kupiec. Na przykładzie Aleksandra Cisewskiego (1877-1961) (Tomasz Marcin Cisewski), nr 3/2009
- Kościerzyna w latach 1812-1831. Z problematyki małego miasta pomorskiego (Andrzej Groth), nr 3/2009
- Zarys historii kościerskich sanktuariów maryjnych (ks. Leszek Jażdżewski), nr 3/2009
- Chrystian Ignacy Jereczek (1872-1939) – człowiek oddany pracy i ojczyźnie (Krzysztof Jażdżewski), nr 3/2009
- „Czarne żniwa” na Kaszubach wczoraj i dziś (Jerzy Knyba), nr 3/2009
- Wspomnienie o ks. Hugonie Ruchniewiczu i jego najbliższych (Kazimierz Marzec), nr 3/2009
- Dziennik Heleny Rolbieckiej (Andrzej Koliński, Elżbieta Skwierawska), nr 3/2009
- XIX-wieczny rynek w Kościerzynie – przyczynek do historii kaszubskiego budownictwa drewnianego (Tadeusz Sadkowski), nr 3/2009
- Materiały do dziejów parafii dekanatu sierakowickiego (ks. Władysław Szulist), nr 3/2009.

Poza Kościerskimi Zeszytami Muzealnymi Muzeum Ziemi Kościerskiej wydało następujące pozycje:

- Wysiedlenia ludności kościerskiej w listopadzie 1939 roku. W relacjach świadków wydarzeń, 2006r. (nakład wyczerpany)
- Krzysztof Jażdżewski, Jerzy Łudzik, Z dziejów Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Kościerzynie, 2007r. (zarys historii bractwa oraz zbiór fotografii, odznaczeń i różnego rodzaju dokumentów związanych z bractwem)
- Liceum w sercu Kaszub 1879-2009, 2009r. (opracowanie wydane z okazji II Zjazdu Absolwentów I Liceum Ogólnokształcącego w Kościerzynie)
- XIX-wieczne plany wsi jako podstawa badań historyka, geografa i kartografa, katalog wystawy czasowej z 2008r. (nakład wyczerpany)
- red. Andrzej Gąsiorowski, Kościerzyna i powiat kościerski w latach II wojny światowej 1939-1945, 2009r. (kompleksowe opracowanie zawierające indeks osobowy i geograficzny oraz wiele pierwszy raz publikowanych zdjęć)
- Kościerskie XIX-wieczne sztandary cechowe, katalog wystawy z 2009r.

Warto nadmienić, że dyrektorem Muzeum Ziemi Kościerskiej jest pan Krzysztof Jażdżewski, który – mimo młodego wieku – posiada już spory dorobek publikacji. Jest autorem m.in. następujących książek:

- Kościerskie lasy. Nadleśnictwo Kościerzyna 1781-2006, Kościerzyna – Gdańsk 2006
- Łubiana. Historia wsi, Kościerzyna – Pelplin 2006
- Wielki Klincz. Zarys dziejów wsi, Kościerzyna – Pelplin 2008.

Odwiedzajmy więc małe regionalne muzea, uważnie oglądajmy to, co wszyscy mogą zobaczyć, a także pytajmy o to, czego nie widać. Jak wykazałam powyżej prawdziwe „skarby” dla genealogów często schowane są w magazynach, niedostępne na co dzień dla zwiedzających.

Dyrektor i pracownicy Muzeum Ziemi Kościerskiej serdecznie zapraszają do odwiedzenia swojej placówki. Godziny otwarcia można sprawdzić na stronie www.muzeum.koscierzyna.gda.pl . Bilet wstępu do MZK obowiązuje także w oddziale – Muzeum Kolejnictwa w Kościerzynie (dawniej Skansen Parowozownia w Kościerzynie).

tekst: Iza Wysiecka 
zdjęcia: Mariusz Momont